Kiswahili in Amsterdam

Jipatie Maarifa!

Over het Swahili

Het Swahili, ofwel Kiswahili in het Swahili, is een Bantu taal die gesproken wordt in geheel Oostelijk Afrika. In Tanzania en Kenya is het Swahili (een van de) nationale talen. Het Swahili is in de gehele regio een belangrijke handelstaal. Er zijn meer dan 60 miljoen Swahili sprekers, waarbij moet worden opgemerkt dat voor veruit de meeste sprekers het Swahili niet de eerste taal is. Het Swahili is de moedertaal van enkele miljoenen oost afrikanen, met name inwoners van het kustgebied in Kenya en Tanzania. De naam het van de taal komt van het Arabische woord voor kust (ساحل).

Het Swahili behoort zoals gezegd tot de Bantutalen, een groep van zo’n 500 talen die gesproken worden in grote delen van centraal, zuidelijk en oostelijk Afrika. Andere meer of minder bekende bantutalen zijn Zulu, Xhosa, Lingala, Chichewa, Luganda en Shona. De Bantu talen worden gekenmerkt door het typerende naamwoordklassensysteem. Elk zelfstandig naamwoord is op te delen in een stam en een voorvoegsel, het zogenaamde prefix. Het prefix laat zien of we te maken hebben met een woord in het enkelvoud of in het meervoud. Bijvoorbeeld:

m-tu (mens)   wa-tu (mensen)

m-toto (kind) wa-toto (kinderen)

In het woord Ba-ntu (volk, mensen in het Zulu) zelf is deze stam overigens ook terug te vinden. Naast de verdeling in stam en voorvoegsel is het ook typerend dat het zelfstandig naamwoord op grond van de vorm en soms ook op grond van de betekenis tot een bepaalde klasse naamwoorden behoort. Elk van deze naamwoordklassen heeft vervolgens een set bijbehorende vervoegingen, bijvoorbeeld de werkwoordsvervoeging, het bijvoegelijknaamwoord, het aanwijzend voornaamwoord en het bezittelijke voornaamwoord. Duidelijk mag zijn dat het zelfstandig naamwoord van groot belang is in de Swahili zin. Zie bijvoorbeeld:

kitabu kimoja kidogo kimepotea

één klein boek is kwijtgeraakt (letterlijk: boek één klein het is kwijtgeraakt) 

In de cursus komen de naamwoordklassen van het Swahili uiteraard ook aan de orde.

Het Swahili is van oorsprong, zeker sinds de 10e eeuw, de taal van de kust van Oost Afrika. Het werd gesproken in de havens in het kustgebied, aan de belangrijke handelsroute met de Arabische wereld en India. Dit verklaart ook de vele Arabische leenwoorden in het Swahili, zo’n 35% van de woorden in het Swahili komt oorspronkelijk uit het Arabisch. Ter vergelijking: voor het Engels ligt het percentage leenwoorden uit het Frans woorden zeker rond de 50%.

De Oost Afrikaanse cultuur aan de kust raakte door de eeuwen heen sterk beïnvloed door de islamitische en Arabische cultuur, nog altijd goed merkbaar op de eilanden Pemba en Unguja (Zanzibar) en Lamu (Kenya) waar bijna de hele bevolking moslim is en verschillende bevolkingsgroepen met elkaar gemengd zijn geraakt.

Ook de aanwezigheid van de Portugezen, en later de Duitsers en de Engelsen in Oost Afrika heeft zijn sporen nagelaten in de taal. Bijvoorbeeld meza (tafel, Portugees), bendera (vlag, Portugees), hela (geld, oude Duitse munt), shule (school, Duits), baisekeli (fiets, Engels), treni (trein, Engels).

Het Swahili ontwikkelde zich door de handel in slaven en ivoor steeds meer tot een handelstaal van het hele gebied, tot zo ver als Congo (voormalig Zaire) aan toe. Ook de aanleg van verschillende treinsporen (o.a. naar Zambia en Uganda) zorgde voor de verdere verspreiding van het Swahili.

Weer later maakten de missionarissen dankbaar gebruik van het goed verspreide Swahili bij het evangeliseren van Oost Afrika. De Duitse en Engelse kolonisten in Kenya en Tanzania gebruikten het Swahili bij de implementatie van koloniaal bestuur en hadden een grote rol in de verdere standaardisatie van de taal.

Tegenwoordig is het Swahili, naast het Engels, nog steeds veruit de belangrijkste taal in Oost Afrika. Op alle scholen wordt het standaard Swahili onderwezen. Kranten, radio, televisie, internet: alle media vormen in het Swahili een serieus onderdeel van de huidige maatschappij.

Wie meer wil lezen over de ontwikkeling van het Swahili tot een lingua franca van enorme betekenis voor Oost Afrika, verwijs ik graag naar het boek van Whiteley uit 1969, Swahili: The rise of a national language.

Kiswahili, jipatie maarifa!